قیمت ارز

دكتر حسین عبده تبریزی
بسیار می‌پرسند كه با توجه به اجرای طرح هدفمندكردن یارانه‌ها، قیمت ارز چه خواهد بود. پاسخ به این پرسش در گرو پاسخ به سوال دیگری است:

طرح هدفمندكردن یارانه‌ها چگونه و با چه ابعادی به اجرا درخواهد آمد؟ هر چه طرح در اجرا فراگیرتر و شامل اقلام بیشتری باشد، احتمال افزایش قیمت ارز بیشتر خواهد بود.
چند تحول اخیر نیز بر این تغییر قیمت تاثیرگذار است: انتشار اوراق مشاركت ارزی، صدور مجوز صندوق سرمایه‌گذاری ارزی، انتشار گواهی سپرده ارزی (در انتظار مصوبه بانك مركزی) و بالاخره تحول اخیر در زمینه راه‌اندازی بازار آتی ارز. همه این تحولات، به گمان این جانب، قیمت ارز را به سمت بالا هدایت می‌كند.
آزادسازی قیمت‌ها سه بعد اصلی دارد: آزادسازی قیمت حامل‌های انرژی، آزادسازی قیمت ریال و آزادسازی قیمت ارز. این هر سه مجموعه‌ای یكپارچه را تشكیل می‌دهند. هر چند كه به دلیل فشارهای اقتصاد سیاسی، فعلا آزادسازی قیمت‌های حامل‌های انرژی (با تاخیر چند ساله و در ابعاد محدود) روی میز است، اما تصور اینكه تولیدكننده صنایع انرژی بر صادراتی بتواند افزایش هزینه را بدون فروش محصولات تولیدی به قیمت بالاتر (با ارز گران‌تر) تحمل كند نیز ناممكن است.
از همین حالا روشن است كه دولت و بانك مركزی در ماه‌های پیش رو بر كنترل قیمت ریال (نرخ سود) تاكید و اصرار فراوانی نخواهند داشت. اما برای دولتی كه هزینه‌هایش در حال افزایش است و درآمد ارزی فروش نفت نیز با سرعت لازم توسعه نخواهد یافت، آیا فروش ارز به قیمت بالاتر، مسیر غیرقابل اجتنابی نیست؟ اجازه بانك مركزی و سازمان بورس به پس‌انداز كردن عامه مردم به ارز (از طریق اوراق و صندوق‌ها) خود نشانه‌ای است از پیش‌بینی سرمایه‌گذاران به قیمت‌های ارز بالاتر.
اما، عامل تعیین‌كننده قیمت ارز در این میان- به فرض ثابت ماندن سایر عوامل- شكل‌دهی به بازار آتی ارز است. بانك مركزی جمهوری اسلامی ایران پس از نشیب و فراز بسیار، اكنون تصمیم گرفته است كه بازار آتی ارز را كه عمدتا بازاری بین بانكی است، خود سامان دهد و كار ارز را همچون معاملات آتی سكه و طلا به بورس كالایی نسپارد.
معاملات آتی ارز منافع درخشانی دارد، امكان پوشش یا تامین ریسك ارز برای اولین بار طی چند دهه برای سرمایه‌گذاران، بازرگانان و صنعتگران ایرانی فراهم می‌شود. اطمینان و اعتماد بیشتری نسبت به جریان نقدی حاصل از معاملات فراهم می‌شود. قیمت تمام شده واردات كاهش می‌یابد. صادركننده از دریافت ریال معینی در قبال فروش ارز اطمینان می‌یابد. صنعتگران از قیمت وارداتی مواد اولیه و قیمت صادراتی محصولات خود مطمئن می‌شوند. اما برای اقتصادی كه طی چند دهه قیمت ریال آن به شكل ناكارآمدی بالا نگاه داشته شده است، به گونه‌ای كه فرصت رقابت از صنایع داخلی تقریبا به طور كامل گرفته شده است، راه‌اندازی بازار آتی ارز فرصتی است كه قیمت‌های روز ارز را با توجه به فشارهای تورمی به سمت بالا سوق دهد.
این تجربه را طی چند ماه اخیر در بازار سكه شاهد بوده‌ایم. سكه و دلار حركت هم‌جهتی را دارند و تجربه سكه قابل تعمیم به قیمت دلار (ارز) است.
تفاوت قیمت‌های روز و آتی سكه، نرخ سود بدون ریسك نسبتا بالایی را نشان داده است. گرایش به بالابردن قیمت، حتی به‌رغم اینكه دلار متناسبا حركت نكرده است، یكی از آثار فعال شدن بازار آتی طلا بوده است. البته هر چه بازار بزرگ‌تر شود و تعداد قراردادهای سكه مورد معامله بیشتر شود، این روند تعدیل خواهد شد. پیش‌بینی این جانب آن است كه روند مشابهی در انتظار قیمت ارز است.
بازار آتی ارز غیر از منافعی كه برای آن برشمرده می‌شود، برای كشور ما این مزیت اضافی را خواهد داشت كه به دلیل فشارهای تورمی و نیز انتظارات تورمی سرمایه‌گذاران در این بازار، نرخ ارز را به سمت قیمت‌های واقعی‌تر تعدیل خواهد كرد و نقش كمرنگی در رفع بخشی از مشكلاتی خواهد داشت كه حاصل قیمت تصنعی بالای ریال است. بازار آتی ارز می‌تواند قیمت ارز را حتی به فرض ثابت ماندن سایر پارامترها افزایش دهد.